ەلتاڭبا
تۋ
ٵنۇران

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتٸك ەلتاڭباسى

«قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتٸك ەلتاڭباسىندا كٶگٸلدٸر تٷس اياسىندا شاڭىراقتى اينالا كٷن سٵۋلەسٸندەي تاراپ ۋىقتار شانشىلعان, ونى اڭىزدارداعى پىراقتار قاناتى كٶمكەرٸپ تۇر. ەلتاڭبانىڭ تٶمەنگٸ جاعىندا "قازاقستان" دەگەن جازۋ بار».

جاسالۋ ٵدٸسٸ مەن جاسالاتىن ماتەريالى, هستەتيكالىق ٵسەرٸ جٶنٸنەن ەلتاڭبا مەن تۋ اراسىندا ايتارلىقتاي ايىرماشىلىقتار بار. ەگەر تۋدا دٷنيەگە كٶزقاراستىڭ جازىق كەڭٸستٸككە بايلانىستى بٶلٸگٸ كٶرٸنٸس تاباتىن بولسا, ەلتاڭبا تابيعاتى, ٵدەتتە, كٶلەمگە قاتىستى تٷسٸنٸكتەرگە, سول سيياقتى سٵۋلەتتٸك (ارحيتەكتۋرالىق) كومپوزيتسييا مەن پٸشٸمگە (فورماعا) قاتىستى ۇعىمدارعا سٵيكەس ايقىندالادى.

ەلتاڭبا — بٷكٸل ٵلەم مويىنداعان مەملەكەتتٸلٸكتٸڭ ەرەكشە ماڭىزدى نىشانى. «گەرب» (ەلتاڭبا) تەرمينٸ نەمٸس سٶزٸنەن اۋدارعاندا «مۇرا» نەمەسە «ەنشٸ» ماعىناسىن بەرەدٸ جٵنە مەملەكەتتٸ ايرىقشالايتىن بەلگٸ بولىپ تابىلادى. قازٸرگٸ قازاقستان اۋماعىندا ٶمٸر سٷرگەن ەجەلگٸ ساق تايپاسىنىڭ ٶزدەرٸن ەرەكشە ايرىقشالاندىراتىن «تامعا» اتانعان توتەم بەلگٸسٸنٸڭ بولعاندىعىن تاريح تا دٵلەلدەيدٸ. اتالعان تەرمين تٷرٸك قاعاناتى كەزٸندە قولدانىلا باستاعان.

ماحمۇد قاشقاريدىڭ اتاقتى «تٷرٸك تٸلٸنٸڭ سٶزدٸگٸ» ەڭبەگٸندە بۇل تەرمين ٵمٸرشٸنٸ ەرەكشەلەندٸرەتٸن بەلگٸ رەتٸندە تٷسٸندٸرٸلەدٸ.

حٸٸٸ-حٸV ع. ورتا ازييا دانىشپانى راشيد اد ديننىڭ اتاقتى قولجازبالارىندا تٷرٸك ەلدەرٸنٸڭ باسشىسى وگىزحاننىڭ يراننان التايعا دەيٸنگٸ جەرلەردٸ ۇلدارىنا بٶلٸپ بەرگەندٸگٸ تۋرالى جازىلعان. جٵنە ول حاندىق تامعانى دەربەس بيلٸك نىشانى رەتٸندە تاپسىرعان.

رۋلار مەن تايپالار تامعالارىن قازاقتار دا قولدانعان, سونىمەن قاتار ٷلكەن ەۋرازييا قۇرلىعىندا تۇراتىن تٷركٸتٸلدٸ هتنوستار دا قولدانىلادى.

ٵر تٷرلٸ گەومەترييالىق پٸشٸندەردەن تۇراتىن تامعالار ەلتاڭبا, مٶر, تاڭبا رەتٸندە قولدانىلعان. ولاردىڭ كەسكٸندەمەسٸندە سۋرەتتەر, ەجەلگٸ جازۋ مەن بەينەلەۋ ەسكەرتكٸشتەرٸ جيٸ كەزدەسٸپ وتىرادى. تامعا تايپانىڭ, رۋدىڭ, وتباسىنىڭ جٵنە تاعى باسقا دا مەنشٸكتٸكتٸ بٸلدٸرەتٸن بەلگٸنٸڭ قىزمەتٸن اتقارعان. ونىمەن جانۋارلاردى دا تاڭبالاعان. بۇل دٵستٷر اۋىلدىق جەرلەردە تۇراتىن قازاقتاردا ٵلٸ كٷنگە دەيٸن ساقتالعان.

1867-1868 جىلدارداعى ٵكٸمشٸلٸك-اۋماقتىق رەفورما نٵتيجەسٸندە قازاقستاندا قالالار مەن وبلىستاردىڭ ەلتاڭبالارى پايدا بولدى. رەسەي يمپەريياسىنىڭ قۇرامىنا كٸرەتٸن ەلٸمٸزدەگٸ بارلىق وبلىستار مەن قالالاردا بٸرتۇتاس ەلتاڭبا ٷلگٸسٸن قولداندى. رەسەي يمپەريياسى زاڭدارىنىڭ تولىق جيناعىندا قازاقستاننىڭ بٸرقاتار وبلىستارى مەن قالالارىنىڭ (16 ۋەزدٸك جٵنە وكرۋگتٸك قالالارىنىڭ) ەلتاڭبالارىنىڭ ٷلگٸسٸ كەلتٸرٸلەدٸ. قازاقستاندا ەڭ بٸرٸنشٸ بولىپ 1842 جىلى 7 قىركٷيەكتە پەتروپاۆلوۆسك قالاسىنىڭ ەلتاڭباسى ارنايى بەكٸتٸلدٸ.

كەڭەس ٷكٸمەتٸ كەزٸندە ەلتاڭبالاردى بٸر جٷيەگە تٷسٸرۋشٸلٸك بولدى. قازاق كسرو-سٸنٸڭ جالپى ەلتاڭباسىنىڭ كەسكٸندەمەسٸندە قىزىل تٷستٸ سٵۋلەدە وراق پەن بالعا, اينالا تٷسكەن جولاقتا قازاق جٵنە ورىس تٸلدەرٸندە «بارلىق ەلدەردٸڭ پرولەتارياتتارى بٸرٸگٸڭدەر!» دەگەن جازۋدان تۇردى. ەلتاڭبانىڭ جوعارعى بٶلٸگٸندە بەسبۇرىشتى جۇلدىز, ال تٶمەنگٸ جاعىندا — «كسسر» جٵنە «قسسر» جازۋى بولعان.

ەگەمەندٸ, دەربەس قازاقستاننىڭ ەلتاڭباسى 1992 جىلى قابىلداندى. ونىڭ اۆتورلارى اتاقتى سٵۋلەتشٸلەر جانداربەك مٵلٸبەكوۆ پەن شوت-امان ۋٵليحانوۆ بولىپ تابىلادى.

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتٸك ەلتاڭباسى دٶڭگەلەك پٸشٸندٸ جٵنە كٶگٸلدٸر تٷستە كٷن سٵۋلەسٸ شاشىراپ تۇرعانداي ٵسەردە شاڭىراقتىڭ سۋرەتٸ بەينەلەنگەن (كيٸز ٷيدٸڭ جوعارعى بٶلٸگٸ). شاڭىراقتىڭ وڭ جٵنە سول جاعىندا ميفتٸك قاناتتى پىراق بەينەلەنگەن. جوعارعى بٶلٸگٸندە ٷلكەن بەس بۇرىشتى جۇلدىز بەينەلەنگەن, ال تٶمەنگٸ جاعىندا التىن تٷسپەن جازىلعان «قازاقستان» سٶزٸ بار.

كٶركەمدٸك تۇرعىسى جان-جاقتى كٶزقاراستىڭ دٵلمە-دٵل بٸرەگەي ٷندەستٸگٸن تاپقان. شاڭىراق — كيٸز ٷيدٸڭ نەگٸزگٸ بٶلٸگٸ بولىپ تابىلادى, تٸرشٸلٸكتٸڭ باستاۋ الار كٶزٸ, ادامزات ٶمٸرٸنٸڭ ماڭىزدى بٶلٸگٸ.

«شاڭىراق» سٶزٸ «چاكرا» سٶزٸنەن شىققان, سانسكريتتە «دٶڭگەلەك» ماعىناسىن بەرەدٸ. ال فيلوسوفييالىق ماعىناسى — «كٷن دٶڭگەلەگٸ». سول ٷشٸن شاڭىراقتىڭ كٷن كٶزٸن بەينەلەۋٸمەن قاتار شاڭىراقتان تٷسكەن كٷن سٵۋلەسٸمەن دالا ۋاقىتىن بٸلٸپ وتىرۋى دا كەزدەيسوقتىق ەمەس.

توتەمدٸك ماڭىزى بار نىشان رەتٸندە شاڭىراقتى ەجەلگٸ بابالارىمىز قۇرمەتتەگەن. رەسپۋبليكامىزدىڭ مەملەكەتتٸك ەلتاڭباسىنداعى شاڭىراق بەينەسٸ — قازاقستاندا ٶمٸر سٷرٸپ جاتقان حالىقتىڭ وتانى بٸر, قازاقستان بٸزدٸڭ ورتاق ٷيٸمٸز دەگەن ماعىنانى بەرەدٸ. ونىڭ باقىتى شاڭىراقتىڭ مىقتىلىعى ۋىقتاردان تۇراتىنى سيياقتى ٵر ادامنان تۇرادى. مەملەكەتتٸڭ بولاشاعى بٸرلٸك پەن تاتۋلىقتان تۇرادى.

ميفتٸك قاناتتى تۇلپارلاردىڭ بەينەسٸ — مەملەكەتتٸك ەلتاڭباداعى تۇلپار ماڭىزدى گەرالديكالىق بٶلشەگٸ بولىپ تابىلادى جٵنە بەلگٸلٸ بٸر يدەيالاردىڭ رٶلٸن اتقارادى. تۇلپاردىڭ بەينەسٸ ەجەلگٸ دٵۋٸردەن بەرٸ كٷشتٸلٸك پەن قايسارلىقتىڭ ۇعىمىن بەرگەن. ونىڭ قاناتى كٶپۇلتتى قازاقستان حالقىنىڭ مىقتى ٵرٸ جان-جاقتى كٶركەيگەن مەملەكەتكە اينالۋىنىڭ بەينەسٸ رەتٸندە بەرٸلگەن. ٵلەمدٸك ٶركەنيەتكە جەتۋدٸ, جارقىن بولاشاققا تالپىنۋشىلىق پەن ارمان-ماقساتتى, سونداي-اق دامۋ مەن ٷلكەن ماقساتتارعا جەتۋدٸڭ مٵنٸن بەرەدٸ. سول ٷشٸن مەملەكەتتٸك ەلتاڭباداعى قاناتتاردىڭ سيمۆوليكالىق ماڭىزىن مەملەكەتتٸلٸكتٸ دامىتۋدىڭ جوعارى دەڭگەيلٸك ويلارى مەن قاراپايىم ازاماتتىق تالپىنىس دەپ تٷسٸنۋ قاجەت.

مەملەكەتتٸك ەلتاڭبا بەينەسٸنٸڭ تاعى دا بٸر بٶلٸگٸ بار, ول — بەس بۇرىشتى جۇلدىز. جۇلدىز — ٶمٸرگە جەتەكشٸلٸك ەتەتٸن, كٶتەرٸڭكٸلٸككە, تالپىنۋ مەن مٵڭگٸلٸكتٸڭ, بيلٸكتٸڭ نىشانى رەتٸندە بەينەلەنگەن. جۇلدىز تەك رەسەيدٸڭ عانا مەملەكەتتٸك گەرالديكاسىنا تٵن نىشان بولىپ تابىلمايدى, ونى رەسەيدٸڭ رەۆوليۋتسييالىق نىشانىنا العاش رەت ورىس دۆورياندارى ەنگٸزدٸ جٵنە ول رەسەيدٸڭ مەملەكەتتٸك ەلتاڭباسىندا بٸردەن پايدا بولعان جوق. بۇل بەينەنٸ اۋدارىلعان جٵنە اسسيممەترييالى تٷردە قولدانۋعا بولمايدى. بەسبۇرىشتى جۇلدىز اقيقات ٵلەمدەگٸ — «تاڭ جۇلدىزىن» بەينەلەيدٸ. مەملەكەتتٸك ەلتاڭباداعى جۇلدىز بەينەسٸ بارلىق قازاقستاندىقتاردىڭ قازٸرگٸ جاڭا جوعارى ٶركەنيەتتٸلٸك جٵنە دامىعان مەملەكەتتەرمەن قوعامداستىققا بٸرٸگۋدٸڭ ارداقتى ارمانىن, سونىمەن بٸرگە بارلىق عالامشارداعى قۇرلىقتاردىڭ بارشا حالقىنا اشىق ەكەندٸگٸن بەينەلەيدٸ.

مەملەكەت اتاۋىنىڭ ٶزٸ دە ونىڭ لينگۆيستيكالىق, هتنومٵدەني, سيمۆوليكالىق بەلگٸسٸ بولىپ تابىلادى. ول ٶزٸنٸڭ ساياسي ماعىناسى جٵنە ەلدٸڭ كونستيتۋتسيياسى ەكەنٸن انىقتايدى. بٸزدٸڭ ەلدٸڭ اتاۋى — قازاقستان — مەملەكەتتٸڭ اتاۋى سيياقتى, حV-حVٸ عاسىرلاردان باستاۋ العان قازاق ۇلتىمەن بايلانىستى تاريحي تٷپنۇسقالاردان جيٸ كەزدەسەدٸ.

مەملەكەتتٸك ەلتاڭبا بەينەسٸندەگٸ قولدانىلعان باستى تٷس — التىن تٷستٸ بولىپ تابىلادى, ول بايلىقتىڭ, ٵدٸلەتتٸلٸكتٸڭ جٵنە قايىرىمدىلىقتىڭ سيمۆولى ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ.

مەملەكەتتٸك ەلتاڭبادا, سونىمەن قاتار, بايراقتىڭ تٷسٸ اسپان تٷستەس كٶگٸلدٸر بولىپ كەلەدٸ, ول التىن تٷسپەن سٵتتٸ ٷيلەسكەن.

قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتٸك ەلتاڭباسىنىڭ اۆتورلارى جانداربەك مٵلٸبەكۇلى مٵلٸبەكوۆ جٵنە شوت-امان ىدىرىسۇلى ۋٵليحان.

جانداربەك مٵلٸبەكۇلى مٵلٸبەكوۆ — ٶزبەكستاننىڭ ەڭبەك سٸڭٸرگەن سٵۋلەتشٸسٸ. 1942 جىلى 24 ناۋرىزدا قىزىلوردا وبلىسى جاڭاقورعان اۋدانى ەكپٸندٸ اۋىلىندا تۋعان. تاشكەنت پوليتەحنيكالىق ينستۋتىنىڭ سٵۋلەت فاكۋلتەتٸن بٸتٸرگەن. جوبالاردىڭ باس سٵۋلەتشٸسٸ, ٶزبەك ٶنەركٵسٸپتٸك عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ قالا قۇرىلىسى شەبەرحاناسىنىڭ جەتەكشٸسٸ.

ٵندٸجان قالاسىنداعى ٵۋەۆوكزالدىڭ, فەرعانا قالاسىنداعى وبلىستىق پوشتانىڭ, سامارقاند قالاسىنداعى دراما تەاتر مەن ورتالىق كٸتاپحانا, انعارا, فەرعانا جٵنە سامارقاند قالالارى شاعىن اۋداندارىنداعى تۇرعىن ٷي قۇرىلىستارىنىڭ جوبالارىنا قاتىسقان.

شوت — امان ىدىرىسۇلى ۋٵليحان — قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتٸك ەلتاڭباسىنىڭ اۆتورى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سٸڭٸرگەن سٵۋلەتشٸسٸ, مەملەكەتتٸك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, كٶرنەكتٸ قوعام قايراتكەرٸ. 1932 جىلى 26 سٵۋٸردە سولتٷستٸك قازاقستان وبلىسى ايىرتاۋ اۋدانى, سىرىمبەت اۋىلىندا تۋعان. قازاق قالا قۇرىلىسىن جوبالاۋ ينستيتۋتىندا قىزمەت ەتتٸ, الماتى قالاسى باس سٵۋلەتشٸسٸنٸڭ ورىنباسارى, قازاقستان سٵۋلەتشٸلەر وداعىنىڭ تٶراعاسى.

تاريح جٵنە مٵدەنيەت ەسكەرتكٸشتەرٸن قورعاۋ رەسپۋبليكالىق قوعامىنىڭ تٶراعاسى. الماتى قالاسىنداعى ت. بوكين, ٵ. جانگەلدين, ش. ۋٵليحانوۆ ەسكەرتكٸشتەرٸنٸڭ — باستى سالۋشىلارىنىڭ بٸرٸ,, «دينامو» ستاديونىن جوبالاۋ بويىنشا شىعارماشىلىق توپقا قاتىسۋشى. الماتى قالاسىنداعى تٵۋەلسٸزدٸك مونۋمەنتٸ اۆتورلار شىعارماشىلىق توبىنىڭ جەتەكشٸسٸ.

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتٸك تۋى

«قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتٸك تۋى — ورتاسىندا شۇعىلالى كٷن, ونىڭ استىندا قالىقتاپ ۇشقان قىران بەينەلەنگەن تٸك بۇرىشتى كٶگٸلدٸر تٷستٸ ماتا. تۋدى سابىنىڭ تۇسىندا ۇلتتىق ٶرنەك ناقىشتالعان تٸك جولاق كٶكتەپ ٶتەدٸ. كٷن, شۇعىلا, قىران جٵنە ٶرنەك بەينەلەرٸ التىن تٷستەس. تۋدىڭ ەنٸ مەن ۇزىندىعىنىڭ اراقاتىناسى — 1:2».

مەملەكەتتٸك تۋىمىزدىڭ اسپان تەكتٸ زەڭگٸر كٶك تٷستٸ بولۋى كەزدەيسوق ەمەس. ٵيگٸلٸ انسەلم كەستەسٸ بويىنشا ول — ادالدىقتىڭ, كٸرشٸكسٸز تازالىق پەن پٵكتٸكتٸڭ نىشانى. كٶك تٷس ىنتىماق پەن بٸرلٸك يدەياسىن اڭعارتادى, بەيبٸتشٸلٸك, تۇراقتىلىق پەن بەرەكە-بايلىق بەلگٸسٸ بولىپ سانالاتىن اشىق اسپانعا مەگزەيدٸ.

اسپانكٶك تٷس — قازاقتىڭ ۇلتتىق بوياۋىنىڭ رەڭٸ. ۇلتتىڭ مەنتاليتەتٸ, تانىمى, مٵدەنيەتٸ مەن بۇل تٷسكە دەگەن ايىرىقشا ٸلتيپاتى وسى ويعا جەتەلەيدٸ.

بايراق بەتٸنە ٵر تٷرلٸ نىشانداردىڭ سۋرەتٸن سالۋ بۇرىننان بار ٷردٸس. تۋىمىزداعى نۇر شۇعىلالى التىن كٷن بەينەسٸ, قىران كٶڭٸل حالقىمىزدىڭ اسىل ارمانىن ارقالاعان دالا بٷركٸتٸ مەن رۋحاني بولمىسىمىزدىڭ جارقىن بٸر كٶرٸنٸسٸ بولىپ تابىلاتىن ۇلتتىق ٶرنەك — سونداي ايتارى مول استارلى ايشىقتار. ولارمەن بٸرگە حالقىمىزدىڭ تاريحي زەردەسٸ دە قايتا ويانعانداي.

كٷن بەينەسٸ — بايلىق پەن بەرەكەنٸڭ بەلگٸسٸ. ونىڭ گرافيكالىق بەينەلەۋٸ (شەڭبەر) ٶمٸرشەڭدٸك نىشانى دەپ سانالادى.

قىران بٷركٸت بەينەسٸنٸڭ نىشاندىق مٵنٸ ٵدەتتە بيلٸك, كٶرەگەندٸك پەن كەڭدٸك, كٷش-قايرات ۇعىمدارى ارقىلى ايقىندالادى. بۇرىنعى ٵلەمدٸك تٵجٸريبەدە رٵمٸزدەردە بٷركٸت بەينەسٸن بەدەردەۋ كەزٸندە ونىڭ سۇسى مەن ايبىنىن, جىرتقىشتىق بەلگٸلەرٸن ەرەك تانىتۋعا ۇمتىلىس باسىم بولاتىن.

قازاقستان تۋىندا بۇل بەينە مٷلدەم جاڭا كٶركەمدٸك شەشٸم تاپتى. بٸرٸنشٸدەن — بەيبٸت, سالماقتى مٸنەز سيپاتى سەزٸلەدٸ. ەكٸنشٸدەن — ول كٷن استىندا تۇر. قاناتىندا پرومەتەي الاۋىن, باقىت نۇرىن الىپ كەلە جاتقانداي ٵدەمٸ ٵسەر قالدىرادى. ٷشٸنشٸدەن — قوزعالىس ٷستٸندە بەينەلەنگەن. اسقار ارمان, اسىل ماقساتقا قۇلاش ۇرىپ كەلە جاتقانداي. رٵمٸزدٸك تۇرعىدان العاندا باقىت پەن بەرەكەگە, ٶركەنيەت بيٸكتەرٸنە ۇمتىلعان ەل مۇراتىن, حالىق اڭسارىن اڭعارتادى.

تۋ — بۇل كەز كەلگەن مەملەكەتتٸڭ ەگەمەندٸگٸ مەن ەرەكشەلٸگٸن ايقىندايتىن نىشانداردىڭ بٸرٸ.

ەرتە دٵۋٸرلەردە تۋ مەملەكەتتٸك قۇرىلىس ۇقساستىعىن ايقىنداۋ جٵنە حالىقتى بٸرٸكتٸرۋ قىزمەتٸن اتقاردى

ەڭ كٶنە تۋ جوبامەن ب. ه. د. 3000 جىل بۇرىن جاسالعان, ول يران تەرريتوريياسىندا 1972 جىلى تابىلعان. بۇل 23×23 سانتيمەتر, بٷركٸت, ەكٸ ارىستان, ٷش ٵيەل قۇدايى جٵنە ٶگٸز بەينەلەنگەن مەتالدان جاسالعان بۇيىم.

تاريحى ۇقساس مەملەكەتتەردٸڭ مەملەكەتتٸك نىشاندارىن قاراستىرعاندا, ولاردىڭ كٶپشٸلٸگٸندە تابىناتىن جانۋارلاردىڭ ياعني, گريفوندار مەن بٷركٸتتٸڭ, ٸلبٸس پەن جولبارىستىڭ نەمەسە تٷرٸك-نومادتىڭ سەنٸمدٸ سەرٸگٸ — جىلقىنىڭ نىشاندارى بەينەلەنگەن. بۇل فاكت تٷركٸ حالىقتارىنىڭ رۋحاني جٵنە مٵدەني ۇقساستىعىن بٸلدٸرەدٸ.

قازاقستان جەرٸندە قونىستانعان بٸزدٸڭ هرامىزعا دەيٸنگٸ ٸٸٸ- VIII عاسىرلاردا ساق-سارمات تايپالارىنىڭ ٶز جالاۋلارى بولعاندىعى جٶنٸندە دەرەكتەر ساقتالعان.

كٶشپەندٸ-عۇنداردىڭ اق جالاۋلارى, قازٸرگٸ تٷركٸ حالىقتارىنىڭ, سونىڭ ٸشٸندە قازاقتاردىڭ بابالارى سانالاتىن تٷركٸلەردٸڭ تۋلارى كٶگٸلدٸر, جاسىل, سارى جٵنە تاعى باسقا تٷستٸ بولعان. مەملەكەتتٸك نىشاندار بويىنشا مۇراگەرلٸك قىپشاق-قيماق تايپالارىندا دا ساقتالعان. شىڭعىسحاننىڭ جالاۋى ٷشبۇرىشتى اق تٷستٸ, اڭشى سۇڭقار بەينەلەنگەن, ۇلى جورىقكەردٸڭ تٷسٸن بەينەلەيدٸ. تۋدٸڭ تٷسٸن انىقتاۋ سول كەزدەگٸ تاريحپەن ايقىندالادى. قازاقستان تەرريتوريياسىن 600 جىلعا جۋىق ۋاقىت شىڭعىسحان ۇرپاقتارى بيلەگەن. اق وردانىڭ, التىن وردانىڭ جٵنە قازاق حاندارى مەن سۇلتاندارىنىڭ دا تۋىنىڭ تٷستەرٸ اق تٷستٸ بولعان. مٵسەلەن, وسى ۋاقىتقا دەيٸن ابىلاي حاننىڭ (حVIII عاسىر) اق تۋى حالىق جادىندا ساقتالعان. ورتالىق ازييا بيلەۋشٸسٸ ٵمٸر تەمٸردٸڭ جالاۋىنىڭ تٷسٸ دە تٷركٸلەردٸڭ, حازارلار مەن سەلجٷگٸتتەردٸڭ جالاۋى سەكٸلدٸ كٶگٸلدٸر-اسپان تٷستٸ.

قازاقستان رەسەيگە قوسىلعاننان كەيٸن جاڭا مەملەكەتتٸك-ٵكٸمشٸلٸك باسقارۋ جٷيەسٸ پايدا بولدى, بۇنىڭ ٶزٸ مەملەكەتتٸك رٵمٸزدەرٸمٸزگە ٶز ٵسەرٸن تيگٸزدٸ.

قازاق كەڭەستٸك اۆتونومييالىق رەسپۋبليكاسى رەسەي كەڭەستٸك فەدەراتيۆتٸك سوتسياليستٸك رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتٸك نىشاندارىن پايدالاندى. تۋدا ٷش كٶلدەنەڭ سىزىق سىزىلعان, جوعارعى جٵنە تٶمەنگٸسٸ قىزىل تٷستٸ, ورتاسى كٶكشٸل تٷستٸ. جوعارعى بٶلٸگٸندە وراق پەن بالعا جٵنە استىندا قىزىل جۇلدىزشا بەينەلەنگەن.

1992 جىلى شاكەن نييازبەكوۆ جاساعان مەملەكەتتٸك تۋ بەكٸتٸلدٸ.

مەملەكەتتٸك تۋدى دارالاپ تۇرعان تاعى بٸر بەلگٸ — ونىڭ سابىنا تاياۋ تٸك تارتىلعان ۇلتتىق ٶرنەكتٸ («قوشقار مٷيٸز») جولاق. بۇل ٶرنەك سوناۋ ساق دٵۋرٸنەن بەلگٸلٸ. سٵۋلەت ٶنەرٸ تۋىندىلارىندا قازٸر دە قولدانىلادى. التىنمەن ايشىقتالىپ, كٶز جاۋىن الارداي ٵدەمٸ زەرلەنگەن رٵمٸزدٸك جەكە بەلگٸلەردٸڭ بوياۋى مەملەكەتتٸك تۋدىڭ شىمقاي زەرەن كٶك رەڭٸمەن ٵدەمٸ ٷيلەسٸم تاپقان.

نەگٸزگٸ بٶلٸگٸن تٷستٸ ماتا قۇرايتىن مەملەكەتتٸك تۋدىڭ باسقا اتريبۋتتارىنىڭ دا ٶز اتاۋلارى بار. ولار — تۋتاياقشا (درەۆوك), ۇشارباس (ناۆەرشيە), باۋ (لەنتا), شاشاق (باحروما), تۋتۇعىر (فلاگشتوك), تۋجيەك (كايما), ت. ب.

تٷستٸ ماتا تارتىلاتىن تۋتاياقشا اعاشتان نەمەسە مەتالدان جاسالادى. ۇشارباس وعان شىعىرمەن بەكٸتٸلٸپ, تۋدىڭ اجارىن اشا تٷسۋگە قىزمەت ەتەدٸ. ول ۇلتتىق ويۋ-ٶرنەك ستيلٸندە جاسالعان نايزا تٵرٸزدٸ بولىپ كەلەدٸ. وعان تارتپا جٸپ پەن باۋ تاعىلادى.

شاشاق دەگەنٸمٸز تۋدىڭ نەگٸزگٸ بٶلٸگٸن — تٷستٸ ماتانى جيەكتەپ كٶمكەرگەن توقىما ٵشەكەي, ال تۋتۇعىر دەپ جيەك (كايما) بولماسا — تٷستٸ ماتانىڭ شەتٸندەگٸ تٷسٸ بٶلەك جولاقشا.

تۋدىڭ قاسبەتٸندەگٸ (وڭ بەت — تٷستٸ ماتانىڭ تۋرا قاراعان كەزدە تۋتاياقشادان وڭعا قاراي جازىلعان جاعى) ٵر الۋان بەينەلەر مەن جازۋلار توقۋ, بوياۋ جٵنە جاپسىرما (اپپليكاتسييا) ٵدٸستەرٸمەن تٷسٸرٸلەدٸ.

قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتٸك تۋىنىڭ اۆتورى شٵكەن وڭلاسىنۇلى نييازبەكوۆ قازاقستانعا ەڭبەگٸ سٸڭگەن ٶنەر قايراتكەرٸ. قازاقستان ديزاين ٶنەرٸنٸڭ نەگٸزٸن قالاۋشىلاردىڭ بٸرٸ.

1938 جىلى 12 قاراشادا تاراز قالاسىندا دٷنيەگە كەلدٸ. ۆ.ي.مۋحين اتىنداعى لەنينگراد جوعارى كٶركەمٶنەر ٶنەركٵسٸپ ۋچيليشەسٸن بٸتٸرگەن. الماتى قالاسىنىڭ باس سۋرەتشٸسٸ.

نەگٸزگٸ شىعارماشىلىق جۇمىستارى: تاراز قالاسىنداعى ش. ۋٵليحانوۆ اتىنداعى كينوتەاتردىڭ كەشەندٸ ديزاينى (1979, ا. سيمونوۆپەن, ۆ. كۋزمينمەن بٸرگە), «ۆولوكولام باعىتىندا. گەنەرال-مايور ي. پانفيلوۆ پەن قولباسشى ب. مومىشۇلى ەسكەرتكٸشٸ (1985)», «جامبىل», «انا بولۋ باقىت», «شوقان ۋٵليحانوۆ», ت. ب. كٶركەم پولوتنولار.

چەحوسلوۆاكييادا ٶتكەن حالىقارالىق بايقاۋدىڭ التىن مەدالٸن (1961) جٵنە سانكت-پەتەربۋرگتە ٶتكەن پلاكاتتار بايقاۋىنىڭ بٸرٸنشٸ جٷلدەسٸن (1982) جەڭٸپ العان.

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتٸك ٵنۇرانى

ٵنۇران مٵتٸنٸ
??????

التىن كٷن اسپانى,
التىن دٵن دالاسى,
ەرلٸكتٸڭ داستانى,
ەلٸمە قاراشى!
ەجەلدەن ەر دەگەن,
داڭقىمىز شىقتى عوي.
نامىسىن بەرمەگەن,
قازاعىم مىقتى عوي!

قايىرماسى:
مەنٸڭ ەلٸم, مەنٸڭ ەلٸم,
گٷلٸڭ بولىپ ەگٸلەمٸن,
جىرىڭ بولىپ تٶگٸلەمٸن, ەلٸم!
تۋعان جەرٸم مەنٸڭ - قازاقستانىم!

ۇرپاققا جول اشقان,
كەڭ بايتاق جەرٸم بار.
بٸرلٸگٸ جاراسقان,
تٵۋەلسٸز ەلٸم بار.
قارسى العان ۋاقىتتى,
مٵڭگٸلٸك دوسىنداي.
بٸزدٸڭ ەل باقىتتى,
بٸزدٸڭ ەل وسىنداي!

قايىرماسى:
مەنٸڭ ەلٸم, مەنٸڭ ەلٸم,
گٷلٸڭ بولىپ ەگٸلەمٸن,
جىرىڭ بولىپ تٶگٸلەمٸن, ەلٸم!
تۋعان جەرٸم مەنٸڭ - قازاقستانىم!

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتٸك ٵنۇرانى

ٵنۇران سيپاتتاماسى
??????

ٵنۇران — بۇل دىبىستىق رٵمٸز, ٵلەۋمەتتٸك-ساياسي بٸرٸگۋدە جٵنە ەلٸمٸزدەگٸ ازاماتتاردى هتنومٵدەني بٸرتۇرپاتتىلىقتا ايتارلىقتاي ماعىنا بەرەدٸ. «ٵنۇران» تەرمينٸنٸڭ ٶزٸ گرەكتٸڭ «gimneo» سٶزٸنەن العاندا «سالتاناتتى ٵن» دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ.

كەز-كەلگەن حالىقتىڭ تاريحىندا مۋزىكالىق شىعارمالار بار, ول تاريحتىڭ بەلگٸلٸ بٸر ۋاقىتىندا حالىقتىڭ گيمنٸ بولعان. وسىنداي ٵن قازاق حالقىندا دا بار. ول جوڭعار شاپقىنشىلىعى كەزٸندەگٸ قازاق حالقىنىڭ اۋىر تاۋقىمەتٸن كٶرسەتۋگە ارنالعان «ەلٸم-اي» ٵنٸ, ونى حVٸٸٸ عاسىردىڭ اتاقتى باتىرى, اقىن-سازگەر قوجابەرگەن جىراۋ تولىبايۇلى جازعان.

قازاقستان رەسەي يمپەريياسىنىڭ قۇرامىندا بولعان كەزدە قازاقتاردىڭ بٸرىڭعاي ٵنۇرانى بولمادى. قازاقتاردى ۇلت-ازاتتىق كٶتەرٸلٸستەرگە قارسى قايسار ەرلٸككە رۋحتاندىراتىن اقىندار مەن جىراۋلاردىڭ جەكە ٵندەرٸ عانا بولدى.

تٵۋەلسٸزدٸك العاننان كەيٸن قازاقتاردىڭ بٸرنەشە ۇرپاقتارىنىڭ كٶپعاسىرلىق ارمانى — ازاتتىق پەن زايىرلىلىقتى بەينەلەيتٸن جاڭا ٵنۇرانىن ٵزٸرلەۋ قاجەتتٸگٸ تۋىندادى.

سوعان بايلانىستى 1992 جىلى رەسپۋبليكا ٵنۇران مٵتٸنٸ مەن ٵنٸنە كونكۋرس جارييالاندى. كوميسسييا ٸرٸكتەۋٸنە بارلىعى 750 جوبا كەلٸپ تٷستٸ. كونكۋرستا تٶرت اتاقتى اقىن: مۇزافار ٵلٸمباەۆ, قادىر مىرزاليەۆ, تۇمانباي مولداعاليەۆ جٵنە اقىن جادىرا دٵرٸباەۆالار جەڭٸسكە جەتتٸ. قازاقستان ٵنۇرانىنىڭ ٵنٸن العاش جازعان اۆتورلار مۇقان تٶلەباەۆ, ەۆگەنيي برۋسيلوۆسكيي جٵنە لاتيف حاميدي.

2006 جىلى جاڭا مەملەكەتتٸك ٵنۇران قابىلداندى.

جاڭا ٵنۇراننىڭ نەگٸزٸ ٶتكەن عاسىردىڭ ەكٸنشٸ جارتىسىنىڭ ەلۋٸنشٸ جىلدارىنداعى باقىتتى ٶمٸردٸ جىرلاعان, حالىققا تانىمال پاتريوتتىق ٵن — «مەنٸڭ قازاقستانىم». بۇل ٵن — جالىندى جاستىقتىڭ ٵنۇرانى, حالىق جانىنىڭ ناعىز پوهماسى بولىپ تانىلعان.

2006 جىلعى 6 قاڭتارداعى قازاقستان پارلامەنتٸ پالاتالارىنىڭ بٸرلەسكەن وتىرىسىندا «مەملەكەتتٸك نىشاندار تۋرالى» جارلىققا تٷزەتۋلەر ەنگٸزٸلدٸ. ەلٸمٸزدٸڭ جاڭا ٵنۇرانى بولىپ اتاقتى ٵن — «مەنٸڭ قازاقستانىم» («موي كازاحستان») بولدى. ٵۋەنٸن شٵمشٸ قالداياقوۆ, سٶزٸن جۇمەكەن نٵجٸمەدەنوۆ جازعان ٵن ونداعان جىلدار حالىق اراسىندا كەڭٸنەن تارالدى. قازاقستان ٵنۇرانىنىڭ سٶزٸن ۋاقىت ٶلشەمٸمەن ٷندەستٸرگەن بٸرلەسكەن اۆتور — ەلٸمٸزدٸڭ پرەزيدەنتٸ.

پارلامەنت پالاتالارىنىڭ دەپۋتاتتارى بٸراۋىزدان وسى يدەيانى قولدادى. بۇدان كەيٸن جاڭا ٵنۇران 2006 جىلعى 7 قاڭتارداعى "كونستيتۋتسييالىق زاڭ كٷشٸنە يە «قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتٸنٸڭ جارلىعىنا ٶزگەرٸستەر مەن تولىقتىرۋ ەنگٸزۋ تۋرالى, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتٸك نىشاندارى تۋرالى» ەلباسى قول قويعان № 112-ٸٸٸ قرز قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسييالىق زاڭمەن بەكٸتٸلدٸ. 2006 جىلدىڭ 10 قاڭتارى — رەسمي جارييالاۋ كٷنٸ — تاريحقا ەلٸمٸزدٸڭ جاڭا ٵنۇرانىنىڭ تۋعان كٷنٸ رەتٸندە جازىلىپ وتىر.

مۋزىكالىق-پوهزييالىق نىشاننىڭ العاشقى رەسمي ورىندالۋى «اق وردا» پرەزيدەنت سارايىندا استانادا ەلٸمٸزدٸڭ پرەزيدەنتٸ ن.ٵ. نازارباەۆتىڭ رەسمي يناۋگۋراتسيياسى كەزٸندە بولدى.

قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتٸك ٵنۇرانىنىڭ اۆتورلارى بولىپ شٵمشٸ قالداياقوۆ, جۇمەكەن نٵجٸمەدەنوۆ, نۇرسۇلتان نازارباەۆ تابىلادى.

شٵمشٸ قالداياقۇلى قالداياقوۆ — كومپوزيتور, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ حالىق ٵرتٸسٸ, جاستار وداعى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى. 1930 جىلى وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىسى وتىرار اۋدانىنىڭ شٵۋٸلدٸر اۋىلىندا دٷنيەگە كەلگەن. قاپلانبەك زووۆەتەرينارلىق تەحنيكۋمىن, تاشكەنتتەگٸ حامزا نييازى اتىنداعى مۋزىكالىق ۋچيليشەنٸ, الماتى قالاسىنداعى قۇرمانعازى اتىنداعى كونسەرۆاتورييانى بٸتٸرگەن.

ونىڭ شىعارماشىلىق قىزمەتٸ 1950 جىلدان باستالادى. حالىق اراسىندا «قازاق ۆالسٸنٸڭ كورولٸ» رەتٸندە تانىمال كومپوزيتور 300-دەن استام ٵن جازعان. سولاردىڭ ٸشٸندە حالىق اراسىندا تانىمال «باقىت قۇشاعىندا», «بٵرٸنەن دە سەن سۇلۋ», «قايىقتا», «انا تۋرالى جىر», «اق ەركە — اق جايىق», «ٵنٸم سەن ەدٸڭ», «اق بانتيك», «كەشٸكپەي كەلەم دەپ ەڭ», «قايداسىڭ», «تسىعان سەرەناداسى» سيياقتى بەلگٸلٸ مۋزىكالىق شىعارمالار بار. كومپوزيتوردىڭ شىعارمالارى «ٵندەر», «باقىت قۇشاعىندا», «شٵمشٸنٸڭ ٵندەرٸ», «شٵمشٸ» اتتى جٵكە ٵندەر جيناقتارىندا شىعارىلعان.

جۇمەكەن سابىرۇلى نٵجٸمەدەنوۆ — بەلگٸلٸ اقىن, جاستار سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى. 1935 جىلى اتىراۋ وبلىسى قۇرمانعازى اۋدانىنىڭ قوشالاق اۋىلىندا دٷنيەگە كەلگەن. الماتى قالاسىنداعى قۇرمانعازى اتىنداعى كونسەرۆاتورييانى حالىق اسپاپتارى كلاسى بويىنشا, مٵسكەۋدە م. گوركيي اتىنداعى ٵدەبيەت ينستيتۋتى جانىنداعى جوعارعى ٵدەبيەت كۋرسىن بٸتٸرگەن. «جازۋشى» باسپاسىندا, «لەنينشٸل جاس» گازەتٸندە, قازاقستان جازۋشىلارى وداعىندا, باسپا قىزمەتٸ جٶنٸندەگٸ مەملەكەتتٸك كوميتەتتە جٵنە «مەكتەپ» باسپاسىندا جۇمىس ٸستەگەن.

«بالاۋسا», «سىبىزعى سىرى», «ٶز كٶزٸممەن», «جوق, ۇمىتۋعا بولمايدى», «جارىق پەن جىلۋ» جٵنە ت. ب. شىعارمالارى بار.

نۇرسۇلتان ٵبٸشۇلى نازارباەۆ — هكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادەميياسىنىڭ اكادەميگٸ. 1991 جىلدىڭ جەلتوقسانىنان باستاپ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ.

كٶپتەگەن عىلىمي جٵنە ٵدەبي ەڭبەكتەردٸڭ اۆتورى: «قازاقستان هكونوميكاسى اقيقات جٵنە قالىپتاستىرۋ مٷمكٸندٸكتەرٸ», «ٵدٸلەتتٸڭ اق جولى», «عاسىرلار توعىسىندا», «تاريح تولقىنىندا», «سىندارلى ون جىل», «ەۋرازييا جٷرەگٸندە» جٵنە تاعى باسقا كٸتاپتار. حالىق اراسىندا تانىمال «مەنٸڭ ەلٸم», «ٷش قوڭىر», «جەرٸم مەنٸڭ» پاتريوتتىق ٵندەردٸڭ سٶزٸنٸڭ اۆتورى. ەڭبەكتەرٸ مەن شىعارمالارى ٵلەمنٸڭ كٶپتەگەن تٸلدەرٸنە اۋدارىلعان.